आनंदक्षण..

दिलीप कुलकर्णीचं निसर्गायण नावाचं पुस्तक आहे.. खूपच छान आहे.. त्यात त्यांनी भगवंताच्या भेटीसाठी लागणारी आत्मियता म्हणजे काय किंवा तादात्म्य पावणं म्हणजे काय.. किंवा सुख म्हणजे काय याची एक सुंदर व्याख्या केलीय..
ऐन पावसाळ्यात एखाद्या डोंगरावर उभं राहिल्यानंतर समोरचं हिरवंगार रान बघताना काही क्षण आपण स्वत:ला आजूबाजूच्या परिसराला, आपल्या नोकरीला, आई-वडिलांना , संपूर्ण जगाला विसरुन जातो.. काही क्षणाचीच ती एक विलक्षण सुंदर समाधी असते.. आणि ते जे क्षण असतात ते ख-या अर्थी आनंदक्षण... आणि असे क्षण एकत्र राहणे म्हणजे भगवंताशी तादात्म्यता पावणे होय.. संतांच्या भगवंताच्या भेटीच्या क्षणात हे क्षण त्यांच्याकडे सातत्यानं येतात . हे खरं .. तर आत्ताच हा विषय काढण्याची किंवा आठवण्याची गरज काय.. तर परवा एक सुंदर कविता ऐकली..त्यात आनंदक्षण असा उल्लेख आला.. आणि त्या आनंदक्षणावरुन हे सगळं आठवलं.. आता नेहमीच्या धावपळीत असे क्षण वाट्याला फारसे येत नाहीत, हेही खरचं.
जेव्हा शाळेत होतो, तेव्हा असे क्षण वाट्याला पुरेपुर आले आहेत आणि त्याचा आनंद खरोखरच पूर्णपणे उपभोगता आला आहे.. माझं लहानपण पुणे जिल्हात घोडेगाव या गावी गेलं. तिथं फार सुंदर थंडी पडायची.. शनिवारी सकाळी सातची शाळा असायची आणि वर्गात स्वेटर घालून येणा-याला मुलगी म्हणून चिडवलं जायचं.. त्यामुळे कितीही थंडी असली तरी झक्कत वर्गातली सगळी मुलं सकाळी नेहमीच्या शाळेच्या ड्रेसवरच शाळेत यायची.. सकाळी साडे सातला धुक्यातून शाळेत पोहचल्यावर एखादी शेकोटी पेटवून त्याच्या काठावार बसलं.. आणि मित्रमंडळीत कुणाची तरी टवाळी निघाली की असेच काही आनंद क्षण मी उपभोगले आहेत.. आणि आज त्या सगळ्याची आठवण झाली झाली तरी काही क्षण निवांतपणा वाटतो.. दुसरा एक अनुभव सांगतो.. हरिश्चंदंर् गडावर जुलैच्या मध्यात ट्रेकला गेलो होतो आम्ही तिघे बंधू.. त्यातला आज एकजण अमेरिकेत आहे.. वाटेवर एका ठिकाणी कडा चढून गेल्यानंतर सगळे ढग त्या कड्यावर उतरले होते.. कितीतरी वेळ म्हणजे जवळपास वीस मिनीटे आम्ही एकमेकांशी काहीही न बोलता तो आनंद फक्त उपभोगत होते.. खरा आनंदक्षण ..
असे कितीतरी अनुभव आहेत की ज्या क्षणांनी भरभरुन दिलं.. आणि मी भरभरुन उपभोगलं.. काही खाण्यातले आहेत..कही मित्रमंडळीतले आहेत.. काही वाचनातले आहेत काही अजून काही आठवणींचे आहेत.. त्या सर्व क्षणांनी मी अधिकाधिक समृद्ध झालो.. असे क्षण खरे आनंदक्षण ..

तर वेळ हातातून निघून गेलेली असेल...

राज ठाकरेंचं उत्तर भारतीयांविरोधातलं आंदोलन.. विक्रोळीच्या जाहीर सभेत लालूप्रसादापांसून, अमिताभ बच्चनांवर टीका करणा-या राज ठाकरेंच्या आंदोलनाचं स्वरुप आता केकच्या वादापर्यंत येऊन पोहचलं.. या प्रवासात राज्यातल्या म्हणा किंवा मुंबईकरांच्या पदरात खरोखरच काय पडलं.. याचा विचार केला तर थोडीशी अनिश्चितता, राजच्या अटकेमुळे दोन दिवसांची जबरदस्ती सुट्टी आणि सध्याच्या धकाधकीच्या जगण्यातला एक वाढलेला ताप.. याशिवाय दुसरी उत्तर मिळू शकतील असं मला वाटतं नाही..
फारतर काही स्थानिक टग्यांना यानिमित्तानं दादागिरी करण्यासाठी एक प्लॅटफॉर्म मिळाला.. आणि हिंदू मुस्लिम, सवर्ण-दलित या संघर्षात राज मराठी विरुद्ध उत्तर भारतीय अश्या नव्या संघर्षाची नांदी मात्र सुरु झाली. राजकारण समोर असल्यानं राज्यातल्या मनसे शिवसेनेनं आणि उत्तर भारतातल्या नेत्यांनी या मुद्द्याचा तापत्या तव्यासारखा वापर करुन घेतला. नाहीतरी विकासापेक्षा भावनिक मुद्द्यावर शक्यतोवर मतदारांना फसवता येईल तितकं फसवण्यासाठी हा मुद्दा अस्मितेशी जोडणार हे नक्की झालय. त्यामुळे येत्या निवडणुकांतही या मुद्द्यावर सतत काही ना काही होत राहील, महाराष्ट्रात राज ठाकरे हिरो राहतील, तर उत्तर भारतात राहुल राज शहीद ठरेल.. आणि यातनं राज्यातल्या उत्तर भारतीयांच्या मनात आणि बाहेरच्या राज्यातल्या मराठी माणसांच्या कुटुंबांच्या मनात एक सतत भीतीची जाणीव मात्र कायम राहील. वाहिन्यांवर सतत याचाच उदो उदो करत हिंदी वाहिन्या राज ठाकरेंच्या विरोधात तर मराठी वाहिन्या राज यांच्या बाजूनं उभं राहतील. यात त्यांचे त्यांचे टीआरपी त्यांना सोडवायचे आहेत, वाढवायचे आहेत.. नंबर वन व्हायचं आहे. प्रतिस्पर्ध्यावर मात करण्यासाठी आणि सध्याच्या दिशाहिन भरकटलेल्या माध्यमांना हा चांगला मुद्दा दिवसभर पाणी टाकून पिटण्यासाठी मिळाला आहे.. आहे की नाही या सगळ्यांचं कौतुक..
आपल्याच देशात असुरक्षिततेची जाणीव होणं हे किती वाईट आहे.. याचा प्रत्यय या सगळ्यांपैकी कुणालाच नाही.. यातून आपण काय पेरतो आहोत.. या नकारात्मक प्रसिद्धीचा आणि आंदोलनांचा काय परिणाम होईल याची जाणीव नाही किंवा ती आहे मात्र आपल्या स्वार्थापुरता त्याचा विचार करण्याएवढेच मर्यादित राहिलोत..
मनातून काही मंडळी राज यांच्या भूमिकेशी संमत असतीलही , उत्तर भारतीयांवर धाक राहण्यासाठी अश्या भाषणबाजीची गरज आहेही मात्र प्रत्यक्षात रस्त्यावंर येऊन त्याची परिणती जर खून पडण्यात आली, किंवा बाहेरच्या राज्यातल्या एखाद्या मराठी कुटुंबियांना काही इजा पोहचवण्यात झाली, तर सरसकट सगळ्यांनाच आणि त्यातही माध्यमांनाही आपली मान शरमेनं खाली घालायची वेळ आल्याशिवाय राहणार नाही.
आज केवळ व्यासपीठांवरुन एकमेकांवर होणारे आरोप प्रत्यारोपांचं राजकारण हिंसेत उतरवण्यासाठी निवडणुका जशजश्या जवळ येतील तसतसा जास्त प्रयत्न होईल.. एका वेगळ्याचं कारणावरुन दंगलसृदृश
स्थिती निर्माण होईल, आणि हा करतो मग मी का मागे, यासाठी अन्य काही पक्ष, व्यक्ती, गट यात सहभागी होतील. मात्र याचा परिणाम मात्र सर्वसामान्य माणसांवर होईल.. आधीच सकाळी संध्याकाळी घरी परतायला मिळेल की नाही, या धास्तीनं गाडीला निघणा-या मुंबईकरांच्या जगण्यातली अनिश्चितता मात्र कायमच वाढत राहील.
आत्तापर्यंत काश्मिरात होणारे बॉम्बस्फोट आमच्या आजूबाजूला व्हायला लागलेत, हे आम्ही सहन केलं..
आता समाजात एका वेगळ्या दरीला जन्म देऊन, उत्तर भारतीयांना विरोध करुन भारताचं खंडण करण्याचे हे विचार आहेत, त्यालाही आम्ही कदाचित सहन करु.. मात्र प्रत्यक्षात आपल्याभोवती हेही गंभीर पडसादाच्या स्वरुपात येईल.. तेव्हा त्याला उत्तर देण्यास किंवा सामोरं जाण्यास आम्ही तयार नसू.. कदाचित इतकं होईल असं वाटलं नव्हतं.. अश्या स्वरुपाच्या आपल्या प्रतिक्रिया असतील, मात्र त्यावेळी कदाचित वेळ सगळ्यांच्याच हातातून निघून गेलेली असेल.

दिवाळी काय देते...

दिवाळी आली आणि गेली.. दिवाळीच्या निमित्तानं आमच्या जगण्यात उगाचच काही दिवे आले , काही लागले.. पण हा आनंद एकत्रित साजरा करु शकलो का.. हा महत्वाचा प्रश्न आहे..
दिवाळी काय असते आपल्या सगळ्यांसाठी, तर या निमित्तानं आपण एकत्र येतो, नाहीतर आपल्या राहटगाड्यात आपल्याला तरी कुठे एकत्र येण्याचे निवांत क्षण मिळतात, नाही का.. कधीतरी एखाद्याचा वीक एंड खूप चांगला साजरा होता खरा.. पण तो त्या एकट्याशी संबंधित राहतो. मात्र दिवाळीचा उत्साह सगळ्यांना असोत. या निमित्तानं घराघरात गोडधोड होतं. नव्या वस्तू येतात. गेल्या वर्षी ठरवलेल्या काही उद्दिष्टांची पूर्ती होते. प्रत्येकाची ध्येय वेगवेगळी असतात खरी, पण ती पूर्ण करण्यासाठी दिवाळीचे टार्गेटस असतात, ते महत्वाचं.. प्रत्येकाच्या ध्येयपूर्तीच्या मर्यादा या वेगवेगळ्या असू शकतात. उदा. काही जणांसाठी टीव्ही असेल, तर एखाद्यासाठी कार, तर एखाद्यासाठी कपडेही..
दिवाळी निमित्तानं आपण अनेकांना शुभेच्छा देतो. एसएमएससारख्या माध्यमातून त्यातले 80 टक्के खोटे, नाटकी असतील किंवा अपरिहार्यतेतून आलेले असतीलही, पण किमान 20 टक्के आपल्या अवतीभोवती असणा-या चांगल्या माणसांनी आठवण आपल्याला या निमित्ताने होते.. त्यांच्याशी गप्पा होतात. सर्वात महत्वाचं दोन दिवस माणसं निवांत असतात... नवरा बायकोला वेळ देतो, बहिण भावाला वेळ देते.. किती महत्वाचं आहे की नाही.. हे सगळं.. नाहीतर धावताना आपण आता सगळचं विसरायला लागलो आहेत.. यात हे काही विरुंगळ्याचे क्षण वर्षभर पुन्हा धवण्याची आणि नव्या ध्येय निश्चितीची एक उमेद देतात. माणसांमाणसांमध्ये संबंध विरळ होत असताना, दिवाळीसारखे सण खरचं काही तरी दिवे घएऊन येतात. मला वाटतं नेहमीच्या जगण्याच्या धावपळीत हे असं काहीतरी असायला हवं बरं नाहीतर आपण कामापाठी वेडे होऊन जाऊ... म्हणूनच जागतिक मंदीच्या वाटेवरही खरेदी कमी झाली असली तरी दिवाळीची उत्साह मात्र आपल्या सगळ्यांच्या मनात तेवढाच राहीला हे महत्वाचं.. थोडे फटाके कमी वाजले असतील, थोडे ग्राहक कमी झाले असले तरी दिवाळी दिवाळीच राहीली..

झाडाझडती..

काही दिवसांपूर्वीच विश्वास पाटलांचं झाडाझडती वाचलं... पाटलांचंच पांगिरा, राजन गवस यांचे तणकट, बारोमास या सगळ्यांची एक शृंखला आहे.. या सगळ्यातून महाराष्ट्रातल्या पिडीत समाजाचं खूप चांगलं चित्रण झालंय. असं मला वाटतं. झाडाझडती तर फारच विषण्ण करत. ग्रामीण भागातील व्यवस्था, हेवेदावे, राजकीय राडेबाजी आणि या सगळ्यात भरडला जाणारा सामान्य माणून तुम्हाला पिळवटून टाकतो..
पुस्तकाची रेंज फारच मोठी आहे, कॅनव्हास खूप मोठा आहे.. एवढी पात्र.. त्यांचं आयुष्य हे पुस्तक संपेपर्यंत कुठेही निसटत नाही हे विशेष.. आंबेपूर जिल्ह्यातल्या धरणाच्या प्रकल्पग्रस्तांवर होणा-या अन्यायाची ही कहाणी आहे.. त्यातली सगळी पात्र इतका अन्याय आयुष्यभर सहन करतात, हैबती, त्याची आई आवडाई, खैरमोडे गुरुजी , गुणवंता, शिवराम त्याची विधवा पत्नी, या सगळ्यांशी आपली एक नाळ पुस्तक वाचताना जुळून जाते.. एका वेगळ्याच पण वास्तव जगात हे पुस्तक आपल्याला घेऊन जातं, जागतिकीकरणाच्या काळात अंतर्मुख करणारं हे पुस्तक आहे..
कांदबरीतले दोन प्रसंग फारच अंगावर येतात, पहिलं सोपान मामा याचा मृत्यु झाल्यानंतर झांजववाडीला त्याचा मृतदेह नेताना होणार त्रास कुणालाही दडपायला लावणारा आहे. आणि दुसरा कुशाप्पा राजाचा मुलीच्या लग्नासाठी वाघाच्या शिकारीला जाण्याचा प्रसंग आणि त्यात त्याच्या हातात काहीच न पडणं हे फारच त्रास देणारं आहे.
खासदार, त्यांचा मुलगा, दत्तू सरपंच आणि त्यांचा चमू यांच्यासारखी हरामखोर मंडळी आपल्या आजूबाजूला असतात, पण त्याचं इतकं वास्तव चित्रण कुठेही आढळत नाही. विशेष म्हणजे विश्वास पाटलांचं ग्रामिण भागातला, शेतीतला, बोलीतला अभ्यास खूप प्रकर्षानं जाणवतो. ते स्वत जिल्हाधिकारी आहेत, त्यामुळे त्यांना हे अनुभव नक्कीच आले असतील, मात्र सामान्य माणसांमध्ये समरसून जाऊन, एसी केबीनमध्ये केवळ न राहता, त्यांनी या कादंबरीसाठी घेतलेला विषय हे सगळचं भारावून टाकणारं आहे. ही माणसं एवढं सहन करुन जिवंत कशी राहतात, असा प्रश्न शेवटी शेवटी पडत जातो. आपण काय करतोय, समाजाची काय स्थिती आहे, आपण गुरुजी का होऊ शकत नाही, त्या वणव्यात टिकू शकतो का, असे अनेक स्वतलाच हलवणारे प्रश्न हे पुस्तक वाचल्यानंतर समोर उभे ठाकतात.. मन फार विषण्ण होतं.. पुस्तक वाचत असताना सुमारे पाच दिवस माझ्या कामात माझं अजिबात लक्ष नव्हत.. सारखे पुस्तकातील पात्रे आठवून मन पिळवणूक निघायचं.. एवढी सुंदर कलाकृती उशीरा वाचनात आली, याची खंतही वाटली. एक विषण्णता घेऊनही, इतका वास्तवादी अनुभव देणा-या विश्वास पाटलांना म्हणूनच सलाम, ही माणसं त्यांना भेटली होती का, असा प्रश्न विचारावासा वाटतो.
एकाअर्थी सपूर्ण समाजव्यवस्थेची झाडाझडती घेणारं हे पुस्तक प्रत्येकानी वाचायला हवं, हे नक्की

एक शून्य मी...

पुलंचा एक शून्य मी हे पुस्तक वाचतोय.. त्यात एक शून्य मी.. नावानं पुलंनी एक ललित लिहलय.. फारच सुंदर आहे.. कित्येक वेळेला आपल्या आजूबाजुच्या माणसांमध्ये राहताना आपण खरचं या माणसांमधले आहोत का हा प्रश्न सल करत राहतो..
कित्येकदा ही मंडळी अशी असतात की ती आपली बालपणापासूनची खास असतात.. त्या वेळेला त्यांच्यातलं जे भावणारं असतं, कदाचित ते आत्ताच्या काळात आपल्याला भावत नाही, काही गोष्टींवरुन मनातल्या मनातच खटके उडत राहतात.. आपण जिथे जिथे वावरतो कुटुंबात, ऑफीसात त्या त्या ठिकाणी हे सलत राहतं.. पुलंनी हे खूप छान मांडलय... पुलंनी त्यात म्हटलय की आपल्या अवतीभवतीची अनेक चांगली मंडळी आपल्याला भेटली ती कधीकधी आपल्याला भावली, पण हे सातत्य ब-याचदा राहत नाही.. हेही खरचं.. यात पुलंचा लेख वेगळा असू शकतो आणि माझं मत त्याही पेक्षा वेगळं असू शकतो.. फक्त तो ललित लेख एक निमित्त आहे एवढचं...
ब-याचदा एखाद्या ग्रुपमध्ये असूनही आपण तिथे नाहीच असं वाटतं राहतं.. काहीतरी आपल्याला अभिप्रेत असणारं, आपल्यासाठी आदर्श असणारं इथे काही घडतचं नाही असंही वाटतं.. मग आपण इथे का आहोत असे प्रश्न समोर येतात.. कधीतरी नाहक जगत रहावं लागतय... असंही वाटतं राहतं.. आपण जगण्यात जसजसे खोलखोल जडात राहतो..तसतसा अधिकाधिक गाळच आपल्या हाती राहतो, की काय असं वाटायला लागतं.. समजूतदार वाटणारी माणसं एकदम अनोळखी वागायला लागतात.. आणि आपण हे सगळं समजून घेऊ शकतो म्हणून स्वत:चाच राग राग होतो... पण या सगळ्याला काहीच उत्तर नसतात..हे ही खरचं.. हे सगळं सोडून निघून दूर कुठेतरी जाण्याची कुवतच आपण गमावून बसलोय असं वाटतं राहत.. आणि रिकामेपण अधिक भारुन येतं..
मग सुट्टीच्या दिवशीही कुणाला भेटावसं वाटत नाही, माणसं तेवढ्या वेळापुरतीच पुरेशी वाटतात.. आपले अग्रक्रम निश्चित करुन तसचं रहायला आवडतं.. नेहमीच्या हक्काच्या नाक्यावरही तिचं तीचं माणसं भेटतील म्हणून जाणं टाळावसं वाटतं..
याला कधीतरी आपला जादा शहाणपणा कारणीभूत आहे असं वाटतं... पण रमावं असं खरंच हाती लागत नाही म्हणून आणि पर्याय नाही म्हणूनही तिथे जाणं टाळता येतं नाही..मग सगळ्यांमध्ये असूनही सलतच राहतो.. तो आपला आतला एकटेपणा.......
पुलंनी म्हटलय आपल्याला न आवडणा-या गोष्टी किंवा समाज विघातक गोष्टी आजूबाजूला घडताना शून्यांची बेरीज तेवढी होत राहते...
एखाद्या ठिकाणी कसलातरी अस्वाद घेताना नाहकच मनात एखादा वेगळाच सामाजिक वगैरे विचार डोकावतो.. डोळे क्षणभर पाणावतात.. पण परत वास्तवात येताना ही संमिश्र मनस्थिती का .. हा प्रश्न राहतोच राहतो.. पुलंनी हे सगळं खूप ठळकपणे मांडलय खरं.. मला ते बहुधा जमत नाहीये.. पण ते खूप आतं भावलं असं वाटलं.. कुणीतरी मनातलं लिहलय.. असंही..

वाढदिवसाच्या निमित्तानं..

सचिन तेंडुलकरच्या वाढदिवसाच्या निमित्तानं त्याची मुलाखत आयबीएन लोकमत वाहिनीनं पुन्हा दाखवली..त्यातल्या चर्चेतनं सचिन खरचं किती ग्रेट आहे हे जाणवलं.. त्यानं त्या मुलाखतीत म्हटलय.. ग्राउंडवर मिळणारे जे क्षण असतात, ते पुन्हा पुन्हा आयुष्यात मिळत नाहीत, आणि ते क्षण मापायला कोणतलं माप अपुरं असेल.. कुणालाच संपूर्ण जगासमोर हरण्यासाठी जायला आवडणार नाही, हे खूप महत्वाचं आहे. आणि त्याही पेक्षा महत्वाचं ग्राऊंडवर मिळणारे असे काही क्षण आहेत की जे आयुष्यभर साथ करतात. मला वाटतं हे कुठेच कधीच ऐकायला मिळालं नसतं, सचिन केवळ मराठीतून बोलला म्हणूच तो असं काही छान बोलला.. जे आयुष्यभर स्मरणात राहीलं.. आज गेल्या 17-18 वर्षआंपासून सचिन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळतोय.. आज हरभजन सिंग आणि श्रीशांतच्या वादात कुणाच्या डोक्यात किती लवकर हवा जाते, हे दिसतंचं , आणि या सगळ्यात सचिन आपोआप मोठ्ठा वाटायला लागतो.. आजही आपण कुणीही त्याला कितीही क्रिकेटवरुन आणि धावांवरुन शिव्या दिल्या, तरी त्याच्यामागे तो खळावा हीच भावना आपल्या मनात सतत असते, तो मैदानावर येतो तेव्ही अनेकांचे रिमोटवरचे हात आपोआप थांबतात. सगळ्या भारतालाच एकाअर्थी आता सचिन काहीतरी उत्तुंग खेळ दाखवणार असं वाटतं.. आजही वीस वर्षांनतरही प्रत्येक मॅचमध्ये असचं वाटतं राहतं.. आणि सचिन जेव्हा खेळतो तेव्ही त्याचं खेळं पाहत राहणं हा एक सुवर्ण योग असतो.. त्याचा प्रत्येक फटका बघताना, त्यातली त्याची बॅटवरची हुकुमत बघताना, त्याचं पदलालित्य बघताना तो कसा ग्रेट आहे, ते सतत दिसत राहतं.. सगळ्या घराघरात आनंद येतो.. हे सुखद क्षण सतत देण्याचे सचिनचे आमच्यावर खरोखरच अनंत उपकार आहेत.. खेळापलीकडे त्याला पाहताना त्याचं शांत संयमी वागणं , त्याची नम्रता त्याल अधिक मोठं करते.. आणि म्हणूनच त्याच्या क्रिकेटवरच्याच काय पण कुठल्याही प्रतिक्रियेला एक विशेष महत्व असतं.. राज्यातल्या ब-याचं घरात पुत्र व्हावा ऐसा गुंडा ज्याचा तिन्ही लोकी झेंडा.. याचं उदाहरण देताना सचिनचा उल्लेख आवर्जून होतो.. म्हणूनच क्रेकटचा हा वाघ जेव्हा कमी धावांवर एखाद्या चेंडुवर बाद होतो, तेव्हा सामान्य जनता चिडते, ती ब-याचदा त्याच्यापेक्षा स्वत:वर आणि त्या दिवसाच्या नशिबावर चिडते.. सचिन खेळायला हवा.. असं आत कुठेतरी वाटतं म्हणून आणि त्याचं बाद होणं हे आपलं सगळ्याचं बाद होणं वाटतं म्हणून.. सचिन आउट झाल्यानंतर आता काय उरलयं मॅचमध्ये अश्याही प्रतिक्रिया आपसूक उमटतात. सचिन यंदा पस्तिशीचा झाला.. आमच्या पीढीनं त्याचा खेळ प्रत्यक्ष पाहिला, त्याचं मोठेपणं अनुभवलं.. हे खरचं भाग्याचं.. सचिन आज, उद्या कधीतरी खेळ थांबवेल तेव्हीही चाहत्यांच्या अश्याच रागाच्या प्रतिक्रिया असतील, तो जेव्हा शेवटचा चेंडु खेळून ग्राउंडवरुन निघेल तेव्हा भारतीयांच्या घराघरात माणसं ओक्साबोक्सी रडतील.. खरचं सचिनवर आमचं प्रेम आहे.. कुठेतरी आम्हा सगळ्यांनाच त्यानं एक दिशा दाखवलीय. माणसाला ग्लोबल त्याच्या मेहनतीवर कसं होता येतं.. हे त्यानं दाखवलय. आणि त्याच बरोबर ग्राऊंडवरच्या त्या अमूल्य क्षणांसाठी जगणा-या सचिनसारखी आमच्याही जगण्याच्या ग्राउंडवर कधीतरी आम्ही त्याच्या निमित्तानं काही अमूल्य क्षण अनुभवलेत.. हे त्याने दिलं म्हणून त्याचे आणि त्याला बनविणा-या भगवंत या दोघांचेही आभार..

टिंग्या

गेल्या महिनाभरात दोन सिनेमे बैलाशी संबंधित आले मराठीत.. त्यातला एक वळू आणि दुसरा टिंग्या दोन्ही सिनेमांची बरोबरी नाही, मात्र दोघांचाही अस्सलपणा जास्त भावणारा आहे. दोन्ही चित्रपटांची मांडणी अतिशय सुंदररित्या केलीय. दोन्हींच्या कथानकातून आणि मांडणीतून मराठी सिनेमानं पुर्णपणे कात टाकलीय. हे पुन्हांदा अधोरेखित झालय.
त्यात बोलूयात टिंग्याविषयी.. अस्सल, मातीतलं, रांगडं असा काहीसा उल्लेख या चित्रपटाविषयी करावाच लागेल. हा सिनेमा जिथे घडतो.. म्हणजे टिंग्यांचं आणि त्याच्या मुस्लिम मैत्रीणीचं घरं ही दोन्ही घरं डोंगरात आहेत.. म्हणजेच साधाराण गावापासून लांब असेल्या पाड्यावर किंवा डोंगरावर .. आत्तापर्यंत कुठलाही मराठी सिनेमा तिथपर्यंत पोहचला नव्हता..हे मला अधिक भावलं..
दुसरं टिंग्याची मैत्रीण असते मुस्लिम घरातील.. मात्र हिंदू आणि मुस्लिम यांचा कोणताही भेद सिनेमात शेवटपर्यंत होतच नाही.. अगदी सहज ग्रामीण भागात हे दोन्ही समाज किती गुण्यागोविंदाने नांदतात, याचं फारचं वास्तववादी चित्रण या सिनेमात आलंय.. आणि त्यात या विषयाचा अजिबात बाऊ केलेला नाही.. त्यात काही भाषणबाजीही नाही, आणि कपोलकल्पित प्रसंगही नाहीत.. त्यामुळेच दिग्दर्शकाचे आभार मानायला हवेत.. गावातल्या समाजमनाचं वास्तववादी चित्रण करण्यात टिंग्यानं चांगलीच बाजी मारलीय.
आता मुख्य कथानकासंबंधात.. टिंग्याचं त्याच्या बैलावर असणारं प्रेम.. बैलाला झालेला अपघात, त्यामुळं त्याचं शेतात राबू न शकणं.. टिंग्याच्या बापासमोर यामुळे निर्माण होणारे प्रश्न.. बैलाला विकण्याच्या घेण्यात येणारा निर्णय... त्याला टिंग्याचा असणारा विरोध.. यात हा सिनेमा उलगडत जातो.. त्यातही विशेष म्हणजे टिंग्याचं एवढं लहान असतानाही घरातलं असणारं स्थान, त्याच्या आईबापाचं त्याच्यावर असेललं आणि त्या बैलावर असलेलं प्रेम कुठेही न सांगता अतिशय व्यवस्थित मांडण्यात आलंय. दोन प्रसंग मला अतिशय आवडले ते ही लिहतो..
1. टिंग्या बैलावर उपचारासाठी डॉक्टर आणायला कुमालाही न संगता ओतूरला जातो.. फक्त त्याच्या मैत्रीणीकडे आलेल्या डॉक्टरांच्या मोटारसायकलवर ओतूरचं नाव बघून.. आणि त्या डॉक्टरकडे पोहचल्यावर तो जनावरांचा डॉक्टर नाही हे कळल्यावर टिंग्या ढसढसा रडतो.. हे कुठेतरी आत खूप अंतर्मुख करतं.. एवढं निरागस प्रेम खरचं कुणी कुणावर करतं का हो..
2. दुसरा प्रसंग बाजारात नेण्यासाठी तालुक्याच्या गावी या बैलाला घेऊन जातात, टिंग्या बापाच्या मागे नेऊ नकोस म्हणून जात असतो. त्याचा बाप त्याला नाही म्हणत असताना मध्येच बरोबर चल म्हणून संगतो.. बैलाला चालता येत नसल्यानं टिंग्याचा मोठा भाऊ त्याला मागून मारत असतो..बैलाला लागतय हे लक्षात आल्यावर टिंग्या भावाला पुढे जायला सांगतो आणि संवत मागे राहतो.. आणि बैलाला लागू नये मात्र आवाज तर यायला हवा म्हणून स्वत:च्या पायावर चाबकाचे फटकारे मारत निघतो.. हे फार अंगावर येतं.. इतक्या आपल्या लाडक्या प्राण्याला बाजारात कापण्यासाठी नेणा-या टिंग्याच्या मनात काय येत असेल..
चित्रपटातला मपला तुपला हे शब्दप्रयोग अती आहेत, असं वाटलं. सर्रासपणे एवढं बोललं जात नाही.. दुसरं टिंग्याच्या मोठ्या भावाला म्हणजे तोही शाळेतच असतो..त्याला या सगळ्याशी काहीही घेणंदेणं नाहीये.. त्याला देण्यात येणारी स्पेसही आणि त्याच्या बेदरकार वागण्यामुळे टिंग्या जास्त उठून येतो.. टिग्याची आई, त्याच्या मैत्रीणीची मरणारी आजी, हे सगळेच अंतर्मुख करत राहतात.. टिंग्याच्या बापाची अवस्था काय होत असेल, हातातलं बियाणं पेरण्यासाठी त्याची चाललेली घालमेल, याच्यासाठी घरातला भाग असलेल्या बैलाला विकावं लागण्याचा घ्यावा लागणारा निर्णय. त्याच्यावर असलेलं कर्ज..त्यात येणारे आत्महत्येचे विचार.. कुठेतरी वास्तवाची ठोस जाणीव करुन देतात... हे थांबवणं इतकं सोप्प नाही, हे लक्षात येतं जातं.. आणि सिनेमा पकड घेत जातो.. लहानग्या टिंग्याच्या बैलावरील अश्राप प्रेमापोटी हा चित्रपट कायम स्मरणात राहतो.. पाडस कादंबरीची आणि मजीद मजिदीच्या चिल्ड्रेन इन हेवनची आठवणही या निमित्तानं याच्याशी लांबून येते.. बैलाला विकण्यासाठी नेणार असल्याच्या आदल्या रात्री टिंग्या त्या बैलाच्या समोर जाऊन बैलाच्या पाठीवर हात ठेउन जे ढसाढसा रडतो.. ते बाहेर येईपर्यंत विसरताच येत नाही.. त्यामुळेच कुठेतरी खोल आत टिंग्या वस्तीला राहतो.. या नव्या दिग्दर्शकाच्या एवढ्या सुंदर कलाकृतीला आपला सलाम..